ଭାରତରେ, "ପବ୍ଲିକ୍ କି’ ଇନଫ୍ରାଷ୍ଟ୍ରକଚର" (Public Key Infrastructure) ଶବ୍ଦଟି କେଉଁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ?

ଉତ୍ତର: A. ପବ୍ଲିକ୍ କି’ ଇନଫ୍ରାଷ୍ଟ୍ରକଚର (PKI) ଡିଜିଟାଲ୍ ସୁରକ୍ଷା ଭିତ୍ତିଭୂମି (DIGITAL SECURITY INFRASTRUCTURE) ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। PUBLIC KEY INFRASTRUCTURE (PKI) ହେଉଛି CRYPTOGRAPHIC PROTOCOLS, ROLES, POLICIES, HARDWARE, SOFTWARE ଏବଂ PROCEDURES ର ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ ଯାହା DIGITAL CERTIFICATES ସୃଷ୍ଟି, ପରିଚାଳନା, ବିତରଣ, ବ୍ୟବହାର, ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ରଦ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ତଥା PUBLIC-KEY ENCRYPTION ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। PKI ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ଡିଜିଟାଲ୍ ସୁରକ୍ଷାର ମୂଳଦୁଆ, ଯାହା ପରିଚୟ ଯାଞ୍ଚ, ପ୍ରମାଣୀକରଣ (authentication), ସୁରକ୍ଷିତ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ଦସ୍ତଖତକୁ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ। PKI ର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ: 1. CERTIFICATE AUTHORITY (CA): ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସଂସ୍ଥା ଯାହା ସାର୍ବଜନୀନ କି’ (public keys) କୁ ପରିଚୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଡିଜିଟାଲ୍ ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଭାରତରେ, ଲାଇସେନ୍ସପ୍ରାପ୍ତ CA ଗୁଡ଼ିକ IT Act 2000 ଅଧୀନରେ Ministry of Electronics and Information Technology (MeitY) ର CONTROLLER OF CERTIFYING AUTHORITIES (CCA) ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। 2. REGISTRATION AUTHORITY (RA): CA ଏକ ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍ ଆବେଦନକାରୀଙ୍କ ପରିଚୟ ଯାଞ୍ଚ କରେ। 3. DIGITAL CERTIFICATES: ଏଥିରେ ଏକ public key, ଧାରକଙ୍କ ପରିଚୟ, CA ର ଦସ୍ତଖତ ଏବଂ ବୈଧତା ଅବଧି ଥାଏ (ସାଧାରଣତଃ X.509 ଫର୍ମାଟ୍)। 4. PUBLIC AND PRIVATE KEY PAIRS: ଯୁଗ୍ମ କ୍ରିପ୍ଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ କି’; public key ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସେୟାର କରାଯାଏ, private key ଗୋପନୀୟ ରଖାଯାଏ। Public key ଦ୍ୱାରା ଏନକ୍ରିପ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଯେକୌଣସି ଜିନିଷ କେବଳ ସମ୍ପୃକ୍ତ private key ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଡିକ୍ରିପ୍ଟ କରାଯାଇପାରିବ (ଏବଂ ଦସ୍ତଖତ ପାଇଁ ଏହାର ଓଲଟା)। ଭାରତରେ PKI ର ବ୍ୟବହାର: 1. AADHAAR e-KYC, e-SIGN ସେବା। 2. ଆୟକର ଦାଖଲ, GST ରିଟର୍ଣ୍ଣ, MCA ଦାଖଲ, e-procurement ପାଇଁ ଡିଜିଟାଲ୍ ଦସ୍ତଖତ। 3. ସୁରକ୍ଷିତ ୱେବସାଇଟ୍ (HTTPS / TLS)। 4. ଇମେଲ୍ ସୁରକ୍ଷା (S/MIME)। 5. BLOCKCHAIN ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଣାଳୀ। 6. ସଫ୍ଟୱେର୍ ବିତରଣ ପାଇଁ CODE SIGNING। ଭାରତର IT Act 2000 (ଧାରା 35 ରୁ 39) ଡିଜିଟାଲ୍ ଦସ୍ତଖତ ଏବଂ PKI ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍ ପାଇଁ ଆଇନଗତ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଭାରତରେ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ CA ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ eMudhra, Sify, NIC, IDRBT ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଭୁଲ ଅଟେ: (B) ଭାରତରେ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା PDS, NFSA 2013, FCI କ୍ରୟ, ICDS ଇତ୍ୟାଦି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ଏହା 'Public Key Infrastructure' ନୁହେଁ। (C) ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଭିତ୍ତିଭୂମିରେ ଡାକ୍ତରଖାନା, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଉପକେନ୍ଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। PKI ଏହାର ନାମ ନୁହେଁ। (D) ଦୂରସଞ୍ଚାର ଏବଂ ପରିବହନ ଭିତ୍ତିଭୂମି DoT, TRAI, NHAI, IR ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। PKI ଏକ କ୍ରିପ୍ଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ଧାରଣା, ପରିବହନ ନୁହେଁ। ଉତ୍ସ: IT Act 2000 (Sections 35-39) CCA India website; ITU and NIST PKI standards documentation।