भारताच्या इतिहासाच्या संदर्भात, “कुल्यवाप” (kulyavapa) आणि “द्रोणवाप” (dronavapa) या संज्ञा काय दर्शवतात?

उत्तर: A. कुल्यवाप आणि द्रोणवाप हे प्राचीन भारतातील जमिनीच्या मोजणीची एकके दर्शवतात. 'कुल्यवाप' आणि 'द्रोणवाप' या जमिनीच्या मोजमापाच्या संज्ञा आहेत, ज्या विशेषतः गुप्त आणि गुप्तोत्तर काळातील पूर्व भारतातील अभिलेखांमध्ये, विशेषतः बंगाल आणि बिहारमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. व्युत्पत्ती: ही नावे दिलेल्या बियाण्यांच्या प्रमाणावरून पेरणी करता येणाऱ्या जमिनीचे क्षेत्रफळ दर्शवतात (प्राचीन काळी जमिनीची थेट मोजणी दुर्मिळ असल्याने शेतीयोग्य क्षेत्र मोजण्याची ही एक सामान्य पद्धत होती). पेरणीसाठी लागणाऱ्या धान्याच्या कोरड्या मापावरून ही नावे पडली आहेत. 1. कुल्यवाप: एका 'कुल्य' बियाण्याने पेरणी करता येणारे जमिनीचे क्षेत्रफळ. कुल्य हे धान्याचे मोठे घनफळ एकक होते. 2. द्रोणवाप: एका 'द्रोण' बियाण्याने पेरणी करता येणारे क्षेत्रफळ. द्रोण हे लहान माप होते, जे पूर्व भारतात सामान्यतः एका कुल्याचा सोळावा किंवा आठवा भाग असे. या संज्ञा गुप्त काळातील ताम्रपटांमध्ये (दामोदरपूर, फरीदपूर, मेहर अनुदाने) आणि बंगालच्या पाल-सेन काळातील कोरीव लेखांमध्ये ठळकपणे नोंदवलेल्या आहेत. त्यांचा उपयोग ब्राह्मण, बौद्ध मठ किंवा मंदिरांना दिलेल्या जमिनीच्या अनुदानांचे आकार दर्शवण्यासाठी (ब्रह्मदेय आणि देवदान अनुदाने), तसेच खरेदी-विक्रीच्या नोंदी ठेवण्यासाठी केला जात असे. **इतर प्रादेशिक एकके देखील वापरली जात होती:** निवर्तन, भूमी, आढवाप इत्यादी. तमिळ शिलालेखांमध्ये समकक्ष एककांमध्ये 'वेली' आणि 'मा' यांचा समावेश होतो. अशी मापे इतिहासकारांना सुरुवातीच्या मध्ययुगीन भारतातील जमीन अनुदानांचे प्रमाण आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचा अंदाज लावण्यास मदत करतात. इतर पर्याय चुकीचे का आहेत: (B) वेगवेगळ्या मूल्यांची नाणी (जसे की कार्षापण, दिनार, शतमान, सुवर्ण) ही वेगळी संज्ञा आहे, कुल्यवाप/द्रोणवाप नाही. (C) शहरी जमिनीच्या वर्गीकरणासाठी 'वास्तू', 'गृह', 'वाटिका' यांसारख्या संज्ञा वापरल्या जात असत. (D) धार्मिक विधी यज्ञ, व्रत इत्यादी संज्ञांनी दर्शवले जात असत; बियाणे पेरणीच्या संज्ञांनी नाही. स्रोत: अभ्यासक्रम 'थीम्स इन इंडियन हिस्ट्री' भाग I 'किंग्ज, फार्मर्स अँड टाउन्स' दिनेशचंद्र सरकार 'इंडियन एपिग्राफी' आर. एस. शर्मा 'अर्ली मेडिव्हल इंडियन सोसायटी'.