गांधीवाद आणि मार्क्सवाद यांमधील एक समान सहमती म्हणजे

उत्तर: A. गांधीवाद आणि मार्क्सवाद यांचे समान उद्दिष्ट (COMMON GOAL) राज्यविहीन समाज (STATELESS SOCIETY) हे आहे. गांधीवाद (GANDHISM) आणि मार्क्सवाद (MARXISM) यांच्या पद्धतींमध्ये फारच कमी साम्य आहे (एक पूर्णपणे हिंसेचा त्याग करतो, तर दुसरा क्रांतिकारी हिंसा स्वीकारतो. एक अध्यात्म आणि धर्मावर आधारित आहे, तर दुसरा द्वंद्वात्मक भौतिकवादावर आधारित आहे). **परंतु एका अंतिम ध्येयावर त्यांचे एकमत आहे:** अखेर राज्याचा लोप होणे (WITHERING AWAY OF THE STATE). मार्क्सचे (MARX) मत होते की राज्य हे वर्ग शोषणाचे साधन आहे. पूर्णपणे विकसित साम्यवादी समाजात वर्ग नाहीसे होतात, राज्याला कोणतेही कार्य उरत नाही आणि त्याचा 'लोप होतो' (Anti-Duhring मध्ये एंगेल्स; State and Revolution मध्ये लेनिन). मध्यंतरीची 'कामगार वर्गाची हुकूमशाही' ही परिवर्तनात्मक असते. गांधीजींनी (GANDHI) 'रामराज्य' किंवा प्रबुद्ध अराजकतेवर आधारित आदर्श समाजाची संकल्पना मांडली, जिथे प्रत्येक व्यक्ती स्वयंशिस्त आणि नैतिक बळाद्वारे स्वशासित असते. त्यांच्या आदर्श ग्राम प्रजासत्ताकात (ग्रामस्वराज्य), केंद्रीकृत राज्याची जबरदस्ती अनावश्यक असते कारण सामुदायिक जीवन सत्य, अहिंसा आणि विश्वस्ततेच्या (trusteeship) माध्यमातून नियंत्रित होते. गांधीजींनी प्रसिद्धपणे नमूद केले होते की 'राज्य हे एकाग्र आणि संघटित स्वरूपातील हिंसेचे प्रतिनिधित्व करते' आणि ते नष्ट करणे हा आदर्श होता. त्यामुळे दोघेही भविष्यातील राज्यविहीन नैतिक समुदायाकडे अंतिम मुक्काम म्हणून पाहतात, जरी तिथे कसे पोहोचावे यावर त्यांचे मत पूर्णपणे भिन्न असले तरी. इतर पर्याय का चुकीचे आहेत: (B) वर्ग संघर्ष हे मार्क्सवादाचे मुख्य इंजिन आहे परंतु गांधीजींनी ते नाकारले, ज्यांनी विश्वस्ततेच्या (श्रीमंत लोक समाजासाठी त्यांची संपत्ती विश्वस्त म्हणून सांभाळतात) माध्यमातून वर्ग सुसंवाद आणि वर्ग युद्धाऐवजी सत्याग्रहाच्या माध्यमातून संघर्ष निवारणावर भर दिला. (C) खाजगी मालमत्तेचे उच्चाटन हे मार्क्सवादी उद्दिष्ट आहे. गांधीजींनी खाजगी मालमत्ता नष्ट करण्याचे समर्थन केले नाही त्याऐवजी त्यांनी विश्वस्ततेचा (TRUSTEESHIP) प्रस्ताव मांडला, जिथे मालमत्ता खाजगी हातात राहते परंतु धारक समाजासाठी विश्वस्त म्हणून काम करतो. (D) आर्थिक नियतिवाद (इतिहास आर्थिक पायाने चालतो) हा एक मुख्य मार्क्सवादी सिद्धांत आहे. गांधीजींनी हे नाकारले, आणि असा विचार मांडला की इतिहास केवळ आर्थिक परिस्थितीने नव्हे तर नैतिक आणि आध्यात्मिक शक्तींनी (सत्य, अहिंसा) घडतो. स्रोत: राज्यशास्त्र अभ्यासक्रम 'Political Theory' एम. के. गांधी 'Hind Swaraj' आणि 'India of My Dreams' एफ. एंगेल्स 'Anti-Duhring'.