ગાંધીવાદ અને માર્ક્સવાદ વચ્ચેની એક સમાન સહમતિ કઈ છે?

જવાબ: A. ગાંધીવાદ અને માર્ક્સવાદનો સામાન્ય ઉદ્દેશ્ય (COMMON GOAL) રાજ્યવિહીન સમાજ (STATELESS SOCIETY) છે. ગાંધીવાદ (GANDHISM) અને માર્ક્સવાદ (MARXISM) પદ્ધતિના સ્તરે ખૂબ જ ઓછી સમાનતા ધરાવે છે (એક હિંસાને સંપૂર્ણપણે નકારે છે, જ્યારે બીજો ક્રાંતિકારી હિંસા સ્વીકારે છે. એક આધ્યાત્મિકતા અને ધર્મમાં મૂળ ધરાવે છે, જ્યારે બીજો દ્વંદ્વાત્મક ભૌતિકવાદમાં). **પરંતુ એક અંતિમ ઉદ્દેશ્ય (ONE ULTIMATE GOAL) પર તેઓ એકરૂપ થાય છે:** આખરે રાજ્યનું વિલીન થવું (WITHERING AWAY OF THE STATE). માર્ક્સ માનતા હતા કે રાજ્ય એ વર્ગ ઉત્પીડનનું એક સાધન છે. સંપૂર્ણ વિકસિત સામ્યવાદી સમાજમાં, વર્ગો અદૃશ્ય થઈ જાય છે, રાજ્યનું કોઈ કાર્ય રહેતું નથી અને તે 'વિલીન થઈ જાય છે' (એંગલ્સ એન્ટિ-ડ્યુહરિંગમાં; લેનિન સ્ટેટ એન્ડ રિવોલ્યુશનમાં). મધ્યવર્તી 'શ્રમજીવીઓની સરમુખત્યારશાહી' સંક્રમણકાલીન છે. ગાંધીજીએ 'રામરાજ્ય' અથવા પ્રબુદ્ધ અરાજકતા પર આધારિત એક આદર્શ સમાજની કલ્પના કરી હતી, જ્યાં દરેક વ્યક્તિ આત્મ-શિસ્ત અને નૈતિક બળ દ્વારા સ્વ-શાસિત હોય છે. તેમના આદર્શ ગ્રામ ગણરાજ્ય (ગ્રામ સ્વરાજ) માં, કેન્દ્રીકૃત રાજ્યની જબરદસ્તી બિનજરૂરી છે કારણ કે સામુદાયિક જીવન સત્ય, અહિંસા અને ટ્રસ્ટીશીપ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. ગાંધીજીએ પ્રખ્યાત રીતે નોંધ્યું હતું કે 'રાજ્ય કેન્દ્રિત અને સંગઠિત સ્વરૂપમાં હિંસાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે' અને આદર્શ તેને દૂર કરવાનો હતો. આમ બંને ભવિષ્યના રાજ્યવિહીન નૈતિક સમુદાયને અંતિમ મુકામ તરીકે જુએ છે, જોકે ત્યાં કેવી રીતે પહોંચવું તે અંગે તેઓ સંપૂર્ણપણે ભિન્ન છે. શા માટે અન્ય વિકલ્પો ખોટા (WRONG) છે: (B) વર્ગ સંઘર્ષ એ માર્ક્સવાદનું એન્જિન છે પરંતુ ગાંધીજી દ્વારા તેને નકારવામાં આવ્યો હતો (REJECTED), જેમણે ટ્રસ્ટીશીપ (ધનિકો સમાજ માટે તેમની સંપત્તિ ટ્રસ્ટમાં રાખે છે) દ્વારા વર્ગ સુમેળ અને સત્યાગ્રહ દ્વારા સંઘર્ષ નિવારણ પર ભાર મૂક્યો હતો, વર્ગ યુદ્ધ દ્વારા નહીં. (C) ખાનગી સંપત્તિની નાબૂદી એ માર્ક્સવાદી ઉદ્દેશ્ય છે. ગાંધીજીએ ખાનગી સંપત્તિ નાબૂદ કરવાની હિમાયત કરી ન હતી તેના બદલે તેમણે ટ્રસ્ટીશીપ (TRUSTEESHIP) નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જ્યાં સંપત્તિ ખાનગી હાથમાં રહે છે પરંતુ ધારક સમુદાય માટે ટ્રસ્ટી તરીકે કાર્ય કરે છે. (D) આર્થિક નિયતિવાદ (આર્થિક આધાર દ્વારા સંચાલિત ઇતિહાસ) એ મુખ્ય માર્ક્સવાદી પ્રમેય છે. ગાંધીજીએ આને નકારી કાઢ્યું હતું, એમ માનીને કે ઇતિહાસ નૈતિક, આધ્યાત્મિક અને નૈતિક શક્તિઓ (સત્ય, અહિંસા) દ્વારા ઘડાય છે, માત્ર આર્થિક પરિસ્થિતિઓ દ્વારા નહીં. સ્ત્રોત: અભ્યાસક્રમ પોલિટિકલ સાયન્સ 'પોલિટિકલ થિયરી' એમ. કે. ગાંધી 'હિંદ સ્વરાજ' અને 'ઇન્ડિયા ઓફ માય ડ્રીમ્સ' એફ. એંગલ્સ 'એન્ટિ-ડ્યુહરિંગ'.