व्याख्येनुसार घटनात्मक सरकार म्हणजे कोणते सरकार होय?

उत्तर: D. व्याख्यात्मकदृष्ट्या घटनात्मक सरकार म्हणजे 'मर्यादित सरकार' (LIMITED GOVERNMENT) होय. घटनावाद (CONSTITUTIONALISM) हा असा राजकीय सिद्धांत आहे की शासनाचे अधिकार हे संविधानाने विहित केलेल्या मर्यादांमध्येच वापरले पाहिजेत. याची मूळ कल्पना अशी आहे की बहुमतावर आधारित, लोकशाही मार्गाने निवडून आलेल्या सरकारांनीसुद्धा वैयक्तिक स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्यासाठी आणि जुलूमशाही रोखण्यासाठी नियमांचे पालन केले पाहिजे. त्यामुळे 'घटनात्मक सरकार' म्हणजे व्याख्येनुसारच एक 'मर्यादित सरकार' असते — ज्याचे अधिकार खालील घटकांनी सीमित केलेले असतात: - लिखित किंवा अलिखित संविधान जे सरकारच्या कृतींची व्याप्ती ठरवते. - मूलभूत हक्क जे कायदेमंडळ आणि कार्यकारी अधिकारांवर अंकुश ठेवतात. - सत्ता विभाजन जे सत्तेचे केंद्रीकरण रोखते. - न्यायालयीन पुनर्विलोकन जे असंवैधानिक कृती रद्दबातल ठरवते. - कायद्याचे राज्य — सरकारच्या प्रत्येक कृतीला कायदेशीर अधिकार असणे आवश्यक असते. - घटनादुरुस्तीच्या औपचारिक प्रक्रिया ज्या काही तरतुदींचे संरक्षण करतात (भारतात, मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत गाभ्याची वैशिष्ट्ये दुरुस्त करण्यास प्रतिबंध करतो). एखादे सरकार लोकशाहीवादी आणि बहुमताचे असू शकते, परंतु ते घटनात्मक असेलच असे नाही — उदा. अशी राजवट जी निवडणुका जिंकते परंतु नियमितपणे मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन करते, न्यायालये बरखास्त करते आणि विरोध दडपून टाकते. अशा सरकारला 'अनुदार लोकशाही' (illiberal democracy) म्हटले जाते, घटनात्मक सरकार नाही. याउलट, अगदी अ-लोकशाही सरकार देखील तत्त्वतः संविधानाद्वारे मर्यादित असू शकते (मर्यादित अधिकार असलेली घटनात्मक राजेशाही). त्यामुळे घटनात्मक सरकारचे निर्णायक वैशिष्ट्य म्हणजे 'सत्तेवरील मर्यादा' — पर्याय D. इतर पर्याय चुकीचे का आहेत: (A) 'कायदेमंडळ प्रणित सरकार' — हे संसदीय सर्वोच्चतेचे वर्णन करते, घटनावादाचे नाही. किंबहुना अमर्याद संसदीय सर्वोच्चता ही घटनावादाच्या अगदी उलट असते. (B) 'लोकप्रिय सरकार' — लोकरंजनवादी किंवा बहुमताचे सरकार जर मर्यादांकडे दुर्लक्ष करत असेल तर ते घटनात्मक असू शकत नाही. (C) 'बहुपक्षीय सरकार' — हे आघाडी किंवा बहुलवादी राजकारणाचे वर्णन करते, घटनावादाचे नाही. बहुपक्षीय सरकारही असंवैधानिक असू शकते. स्रोत: राजकीय सिद्धांत अभ्यासक्रम / कार्ल फ्रेडरिक, 'कॉन्स्टिट्यूशनल गव्हर्नमेंट अँड डेमोक्रसी' / इंडियन कॉन्स्टिट्यूशन ॲट वर्क.