વ્યાખ્યા મુજબ બંધારણીય સરકાર એ એક

જવાબ: D. વ્યાખ્યા મુજબ, બંધારણીય સરકાર એ એક મર્યાદિત સરકાર છે. બંધારણવાદ (CONSTITUTIONALISM) એ રાજકીય સિદ્ધાંત છે કે સરકારી સત્તાનો ઉપયોગ બંધારણ દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદાઓમાં થવો જોઈએ. મૂળભૂત વિચાર એ છે કે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવા અને જુલમને રોકવા માટે બહુમતીવાદી, લોકશાહી રીતે ચૂંટાયેલી સરકારો પણ નિયમોથી બંધાયેલી હોવી જોઈએ. તેથી 'બંધારણીય સરકાર' વ્યાખ્યા મુજબ એક મર્યાદિત સરકાર (LIMITED GOVERNMENT) છે — જેની સત્તાઓ નીચે મુજબ મર્યાદિત છે: - એક લેખિત અથવા અલિખિત બંધારણ જે સરકારી કાર્યવાહીનો વ્યાપ વ્યાખ્યાયિત કરે છે. - મૂળભૂત અધિકારો જે કાયદાકીય અને કારોબારી સત્તા પર નિયંત્રણ તરીકે કાર્ય કરે છે. - સત્તાનું પૃથક્કરણ જે કેન્દ્રીકરણને અટકાવે છે. - ન્યાયિક સમીક્ષા જે ગેરબંધારણીય કાર્યોને રદ કરે છે. - કાયદાનું શાસન — સરકારના દરેક કાર્ય માટે કાનૂની સત્તાની જરૂર હોય છે. - સુધારાની પ્રક્રિયાઓ જે ઔપચારિક હોય છે અને અમુક જોગવાઈઓને સુરક્ષિત કરે છે (ભારતમાં, મૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત મુખ્ય વિશેષતાઓને અપરિવર્તનીય બનાવે છે). સરકાર લોકશાહી અને બહુમતીવાદી હોઈ શકે છે પરંતુ બંધારણીય ન પણ હોય — દા.ત., એવું શાસન જે ચૂંટણી જીતે છે પરંતુ નિયમિતપણે મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, અદાલતોને બરતરફ કરે છે, અસંમતિને દબાવી દે છે. આવી સરકાર 'અનુદાર લોકશાહી' (illiberal democracy) છે, બંધારણીય સરકાર નથી. તેનાથી વિપરીત, બિન-લોકશાહી સરકાર પણ સિદ્ધાંતમાં બંધારણ દ્વારા મર્યાદિત હોઈ શકે છે (મર્યાદિત સત્તાઓ સાથેનો બંધારણીય રાજાશાહી દેશ). તેથી બંધારણીય સરકારનું નિર્ણાયક લક્ષણ સત્તા પરની મર્યાદાઓ છે — વિકલ્પ D. અન્ય વિકલ્પો શા માટે ખોટા છે: (A) 'ધારાસભા દ્વારા ચાલતી સરકાર' — સંસદીય સર્વોચ્ચતાનું વર્ણન કરે છે, બંધારણવાદનું નહીં. વાસ્તવમાં અમર્યાદિત સંસદીય સર્વોચ્ચતા એ બંધારણવાદથી વિપરીત છે. (B) 'લોકપ્રિય સરકાર' — લોકપ્રિય અથવા બહુમતીવાદી સરકાર જો મર્યાદાઓની અવગણના કરે તો તે બંધારણીય ન હોઈ શકે. (C) 'બહુપક્ષીય સરકાર' — ગઠબંધન અથવા બહુલવાદી રાજકારણનું વર્ણન કરે છે, બંધારણવાદનું નહીં. બહુપક્ષીય સરકાર પણ ગેરબંધારણીય હોઈ શકે છે. સ્ત્રોત: અભ્યાસક્રમ રાજકીય સિદ્ધાંત / કાર્લ ફ્રેડરિક, 'બંધારણીય સરકાર અને લોકશાહી' / કાર્યરત ભારતીય બંધારણ.