घटनात्मक सरकार म्हणजे काय?

उत्तर: D. घटनात्मक सरकार म्हणजे 'संविधानाच्या अटींद्वारे मर्यादित असलेले सरकार' (A GOVERNMENT LIMITED BY THE TERMS OF THE CONSTITUTION). 'घटनात्मक सरकार' म्हणजे असे सरकार ज्यामध्ये शासकीय अधिकारांचा वापर हा संविधानाने ठरवून दिलेल्या नियमांच्या आणि मर्यादांच्या अधीन राहून केला जातो. ही संकल्पना घटनावादाच्या (CONSTITUTIONALISM) केंद्रस्थानी आहे — असा सिद्धांत की सरकार, अगदी निर्वाचित प्रतिनिधींमार्फत चालणारे असले तरीही, व्यक्तीच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि कायद्याचे राज्य टिकवून ठेवण्यासाठी कायदेशीर मर्यादांच्या अधीन असले पाहिजे. घटनात्मक सरकारची मुख्य वैशिष्ट्ये: - सत्ता ही संविधानातून प्राप्त होते आणि संविधानानेच मर्यादित केलेली असते. - कायद्याचे राज्य (Rule of Law) अस्तित्वात असते — सरकारच्या प्रत्येक कृतीला कायदेशीर अधिकार असणे आवश्यक आहे. - मूलभूत हक्क सरकार व्यक्तीवर काय करू शकते यावर मर्यादा घालतात. - सत्ता विभाजन अधिकारांचे केंद्रीकरण रोखते. - न्यायालयीन पुनर्विलोकन सरकारच्या कृतींवर मर्यादांची अंमलबजावणी करते. - घटनादुरुस्तीची प्रक्रिया औपचारिक असते (आणि काही व्यवस्थांमध्ये, काही वैशिष्ट्ये दुरुस्त करता येत नाहीत — भारताचा 'मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत'). - कार्यकारी मंडळ हे कायदेमंडळाला जबाबदार असते; नियमित निवडणुका होतात. एखादे सरकार केवळ सांख्यिकीय दृष्टीने लोकशाहीवादी असू शकते (बहुमताने निवडून आलेले), परंतु जर ते घटनात्मक मर्यादांकडे दुर्लक्ष करत असेल — उदाहरणार्थ, मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन करणारे कायदे करून — तर ते घटनात्मक सरकार नाही. **त्यामुळे घटनावाद ही लोकशाहीवरील गुणात्मक मर्यादा आहे.** भारत हे एक घटनात्मक सरकार आहे — येथे संविधान सर्वोच्च आहे. संसद, कार्यकारी मंडळ आणि न्यायव्यवस्था या सर्वांना संविधानातूनच अधिकार मिळतात. त्यांचे अधिकार भाग III (मूलभूत हक्क), भाग IV (मार्गदर्शक तत्त्वे) आणि मूलभूत संरचनेच्या सिद्धांताद्वारे मर्यादित आहेत. इतर पर्याय चुकीचे का आहेत: (A) 'संघराज्यीय रचनेसह प्रतिनिधिक सरकार' — संघराज्य ही अनेक वैशिष्ट्यांपैकी एक वैशिष्ट्य आहे, घटनात्मक सरकारची व्याख्या नाही. एकात्मिक घटनात्मक सरकार देखील घटनात्मक सरकारच असते (उदा. युनायटेड किंगडम). (B) 'नाममात्र अधिकार असलेला प्रमुख' — हे संसदीय प्रणालीतील औपचारिक प्रमुखाचे वर्णन करते (उदा. ब्रिटनचा राजा, भारताचे राष्ट्रपती) — परंतु हे प्रमुखाच्या भूमिकेविषयी आहे, सरकारवरील मर्यादांविषयी नाही. (C) 'प्रत्यक्ष अधिकार असलेला प्रमुख' — हे अध्यक्षीय पद्धतीचे वर्णन करते (अमेरिका, फ्रान्स) — हे देखील सरकारला घटनात्मक बनवणारे मूळ कारण नाही. स्रोत: राजकीय सिद्धांत अभ्यासक्रम / इंडियन कॉन्स्टिट्यूशन ॲट वर्क / कार्ल फ्रेडरिक, 'कॉन्स्टिट्यूशनल गव्हर्नमेंट अँड डेमोक्रसी'.