બંધારણીય સરકાર એટલે

જવાબ: D. બંધારણીય સરકાર એટલે બંધારણની જોગવાઈઓ દ્વારા મર્યાદિત સરકાર. 'બંધારણીય સરકાર' એ એવી સરકાર છે જેમાં સરકારી સત્તાનો ઉપયોગ બંધારણમાં નિર્ધારિત નિયમો અને મર્યાદાઓ દ્વારા બંધાયેલો હોય છે. આ ખ્યાલ બંધારણવાદ (CONSTITUTIONALISM) ના કેન્દ્રમાં છે — એ સિદ્ધાંત કે સરકાર, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ દ્વારા કાર્ય કરતી હોવા છતાં, વ્યક્તિગત અધિકારો અને કાયદાના શાસનના રક્ષણ માટે કાનૂની મર્યાદાઓને આધીન હોવી જોઈએ. બંધારણીય સરકારની મુખ્ય વિશેષતાઓ: - સત્તા બંધારણમાંથી મેળવવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા મર્યાદિત થાય છે. - કાયદાનું શાસન પ્રવર્તે છે — સરકારના દરેક કાર્ય પાસે કાનૂની સત્તા હોવી આવશ્યક છે. - મૂળભૂત અધિકારો સરકાર વ્યક્તિઓ સાથે શું કરી શકે છે તેને મર્યાદિત કરે છે. - સત્તાનું પૃથક્કરણ કેન્દ્રીકરણને અટકાવે છે. - ન્યાયિક સમીક્ષા સરકારી કાર્યવાહી પર મર્યાદાઓ લાગુ કરે છે. - સુધારાની પ્રક્રિયાઓ ઔપચારિક હોય છે (અને કેટલીક પ્રણાલીઓમાં, અમુક વિશેષતાઓ અપરિવર્તનીય હોય છે — ભારતનો મૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત). - ધારાસભા પ્રત્યે કારોબારીની જવાબદારી; સમયાંતરે ચૂંટણીઓ. સરકાર સંખ્યાત્મક રીતે લોકશાહી (બહુમતી દ્વારા ચૂંટાયેલી) હોઈ શકે છે પરંતુ જો તે બંધારણીય મર્યાદાઓની અવગણના કરે છે — જેમ કે મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરતા કાયદા પસાર કરીને — તો તે બંધારણીય સરકાર નથી. **આમ બંધારણવાદ એ લોકશાહી પર ગુણાત્મક મર્યાદા છે.** ભારત એક બંધારણીય સરકાર છે — બંધારણ સર્વોચ્ચ છે. સંસદ, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર તમામ તેમાંથી સત્તા મેળવે છે. તેમની સત્તા ભાગ III (મૂળભૂત અધિકારો), ભાગ IV (માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો) અને મૂળભૂત માળખાના સિદ્ધાંત દ્વારા મર્યાદિત છે. અન્ય વિકલ્પો શા માટે ખોટા છે: (A) 'સંઘીય માળખું ધરાવતી પ્રતિનિધિ સરકાર' — સંઘવાદ એ ઘણી વિશેષતાઓમાંની એક છે બંધારણીય સરકારની વ્યાખ્યા નથી. એકતંત્રી બંધારણીય સરકાર પણ એક બંધારણીય સરકાર છે (દા.ત., યુકે). (B) 'માત્ર નામના વડા' — આ સંસદીય પ્રણાલીઓમાં ઔપચારિક વડાનું વર્ણન કરે છે (યુકેના રાજા/રાણી, ભારતના રાષ્ટ્રપતિ) — પરંતુ આ વડાની ભૂમિકા વિશે છે, સરકાર પરની મર્યાદાઓ વિશે નહીં. (C) 'વાસ્તવિક સત્તા ધરાવતા વડા' — પ્રમુખશાહી પ્રણાલીનું વર્ણન કરે છે (યુએસ, ફ્રાન્સ) — ફરીથી, આ તે બાબત નથી જે સરકારને બંધારણીય બનાવે છે. સ્ત્રોત: અભ્યાસક્રમ રાજકીય સિદ્ધાંત / કાર્યરત ભારતીય બંધારણ / કાર્લ ફ્રેડરિક, 'બંધારણીય સરકાર અને લોકશાહી'.