ભારતમાં સંપત્તિના અધિકારની સ્થિતિ શું છે?

જવાબ: B. સંપત્તિનો અધિકાર એ કોઈપણ વ્યક્તિ માટે ઉપલબ્ધ કાનૂની અધિકાર છે. મૂળ 1950ના બંધારણ હેઠળ: - સંપત્તિનો અધિકાર અનુચ્છેદ 19(1)(f) — સંપત્તિ મેળવવાનો, રાખવાનો અને તેનો નિકાલ કરવાનો અધિકાર — અને અનુચ્છેદ 31 — વળતર વિના સંપત્તિથી વંચિત રાખવા સામે રક્ષણ — હેઠળ મૂળભૂત અધિકાર હતો. - આના કારણે જમીન સુધારણા, રાષ્ટ્રીયકરણ અને સમાજવાદી કાયદાઓ સાથે સતત ઘર્ષણ થતું રહ્યું. અસંખ્ય અદાલતી લડાઈઓ થઈ (કામેશ્વર સિંહ, બેલા બેનર્જી, ગોલકનાથ વગેરે). 44મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, 1978 (જનતા સરકાર, મોરારજી દેસાઈ હેઠળ): - ભાગ III (મૂળભૂત અધિકારો) માંથી અનુચ્છેદ 19(1)(f) અને અનુચ્છેદ 31 દૂર કરવામાં આવ્યા. - ભાગ XII માં નવો અનુચ્છેદ 300A ઉમેરવામાં આવ્યો: 'કાયદાની સત્તા વિના કોઈપણ વ્યક્તિને તેની સંપત્તિથી વંચિત કરવામાં આવશે નહીં.' સંપત્તિના અધિકારની વર્તમાન સ્થિતિ: - તે હવે અનુચ્છેદ 300A હેઠળ એક બંધારણીય કાનૂની અધિકાર છે (મૂળભૂત અધિકાર નથી). - તે 'કોઈપણ વ્યક્તિ' માટે ઉપલબ્ધ છે (માત્ર નાગરિકો માટે જ નહીં) — 'વ્યક્તિ' શબ્દમાં નાગરિકો અને બિન-નાગરિકો બંને તેમજ કાનૂની વ્યક્તિઓ (કંપનીઓ, ટ્રસ્ટ) નો સમાવેશ થાય છે. વિદેશી નાગરિકો અને સંસ્થાઓ પણ આ રક્ષણ મેળવે છે. - વંચિત રાખવાની બાબત કાયદાની સત્તા દ્વારા જ હોવી જોઈએ કાયદો માન્ય હોવો જોઈએ અને પ્રક્રિયાનું પાલન થવું જોઈએ. - અમલીકરણ સામાન્ય અદાલતો/અનુચ્છેદ 226 હેઠળ વડી અદાલતમાં રિટ દ્વારા થાય છે (અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં સીધા જઈ શકાતું નથી કારણ કે તે મૂળભૂત અધિકાર નથી). તેથી વિકલ્પ B તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરે છે: કાનૂની અધિકાર, કોઈપણ વ્યક્તિ માટે ઉપલબ્ધ. અન્ય વિકલ્પો શા માટે ખોટા છે: (A) 'માત્ર નાગરિકો માટે' — ખોટું અનુચ્છેદ 300A 'કોઈપણ વ્યક્તિ' કહે છે, 'કોઈપણ નાગરિક' નહીં. (C) 'માત્ર નાગરિકો માટે ઉપલબ્ધ મૂળભૂત અધિકાર' — ખોટું 44મા સુધારા 1978 પછી તે મૂળભૂત અધિકાર રહ્યો નથી. (D) 'ન તો મૂળભૂત અધિકાર કે ન તો કાનૂની અધિકાર' — ખોટું તે બંધારણીય રીતે સુરક્ષિત કાનૂની અધિકાર છે. સ્ત્રોત: ભારતનું બંધારણ અનુચ્છેદ 300A / 44મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ 1978 / મેનકા ગાંધી વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (1978).