भारतीय संविधानानुसार, संपत्तीचे केंद्रीकरण कशाचे उल्लंघन करते?

उत्तर: B. संपत्तीचे केंद्रीकरण हे 'राज्याच्या धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे' (DIRECTIVE PRINCIPLES OF STATE POLICY) उल्लंघन करते. राज्याच्या धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (भाग IV, कलम 36-51) भारतीय राज्याची सामाजिक-आर्थिक उद्दिष्टे निर्धारित करतात — जी न्यायप्रविष्ट (non-justiciable) नसली तरी देशाच्या कारभारात मूलभूत आहेत. कलम 39 स्पष्टपणे राज्याला खालील गोष्टी सुनिश्चित करण्याचे निर्देश देते: - (a) सर्व नागरिकांना उपजीविकेची पुरेशी साधने मिळवणे. - (b) समाजाच्या भौतिक साधनसंपत्तीची मालकी व नियंत्रण यांची अशी विभागणी करणे की, ज्यामुळे सार्वजनिक हित सर्वोत्तम साध्य होईल. - (c) आर्थिक व्यवस्था अशा रीतीने चालावी की, ज्यामुळे संपत्ती आणि उत्पादन साधनांचे केंद्रीकरण सार्वजनिक हितास बाधक ठरणार नाही. - (d) स्त्री व पुरुष दोघांनाही समान कामासाठी समान वेतन देणे. - (e) कामगारांचे आरोग्य व ताकद आणि बालकांचे कोवळे वय यांचा गैरवापर होऊ न देणे. कलम 39(c) थेट संपत्तीच्या केंद्रीकरणाला लक्ष्य करते. संविधान निर्मात्यांनी नेहरूंच्या सामाजिक-आर्थिक दृष्टीकोनाशी आणि संविधान सभेतील चर्चेनुसार आर्थिक न्यायाच्या चिंतेचे प्रतिबिंब म्हणून हे मक्तेदारीविरोधी तत्त्व समाविष्ट केले. त्यामुळे संपत्तीच्या केंद्रीकरणाला अनुमती देणारे किंवा प्रोत्साहन देणारे कोणतेही राज्य धोरण हे मार्गदर्शक तत्त्वांच्या चौकटीत कलम 39(c) चे उल्लंघन ठरते. जरी मार्गदर्शक तत्त्वे न्यायालयाद्वारे अंमलात आणता येत नसली, तरी ती 'देशाच्या कारभारात मूलभूत' (कलम 37) आहेत आणि धोरणनिर्मितीला दिशा देतात. इतर पर्याय चुकीचे का आहेत: (A) समानतेचा हक्क (कलम 14-18) भेदभाव करण्यास प्रतिबंध करतो, परंतु थेट संपत्तीच्या आर्थिक विषमतेला लक्ष्य करत नाही. जोपर्यंत राज्याकडून भेदभाव केला जात नाही, तोपर्यंत केवळ उत्पन्नातील विषमता कलम 14 चे उल्लंघन ठरत नाही. (C) स्वातंत्र्याचा हक्क (कलम 19-22) भाषण, सभा, व्यवसाय, जीवन इत्यादींचे रक्षण करतो — संपत्तीच्या अकेंद्रीकरणाचे नाही. (D) 'कल्याणकारी संकल्पना' ही अत्यंत अस्पष्ट आहे; जरी संविधान कल्याणकारी राज्याची दृष्टी मांडत असले, तरी संपत्तीचे केंद्रीकरण रोखणारा विशिष्ट नियम मार्गदर्शक तत्त्वांच्या कलम 39(c) मध्ये आहे. स्रोत: भारताचे संविधान कलम 39 / संविधान सभा चर्चा / अभ्यासक्रम 'इंडियन कॉन्स्टिट्यूशन ॲट वर्क'.