ઉદાર લોકશાહીમાં નીચેના પૈકી કયું પરિબળ સ્વતંત્રતાનું **શ્રેષ્ઠ** રક્ષણ પૂરું પાડે છે?

જવાબ: D. ઉદાર લોકશાહીમાં સત્તાનું પૃથક્કરણ (SEPARATION OF POWERS) સ્વતંત્રતાનું શ્રેષ્ઠ રક્ષણ છે. સત્તાના પૃથક્કરણનો સિદ્ધાંત — જે મોન્ટેસ્ક્યુ દ્વારા લોકના વિચારોના આધારે 'ધ સ્પિરિટ ઓફ ધ લોઝ' (1748) માં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો — તે માને છે કે સ્વતંત્રતાનું શ્રેષ્ઠ રક્ષણ ત્યારે જ થાય છે જ્યારે સરકારના ત્રણ કાર્યો (ધારાસભા, કારોબારી, ન્યાયતંત્ર) અલગ-અલગ સંસ્થાઓ / વ્યક્તિઓમાં નિહિત હોય, જેમાં પ્રત્યેક પાસે અન્યો પર નિયંત્રણ રાખવાના સાધનો હોય. **મોન્ટેસ્ક્યુએ ચેતવણી આપી હતી:** 'જ્યારે કાયદાકીય અને કારોબારી સત્તાઓ એક જ વ્યક્તિમાં અથવા મેજિસ્ટ્રેટની એક જ સંસ્થામાં સંયુક્ત થાય છે, ત્યારે કોઈ સ્વતંત્રતા હોઈ શકતી નથી... ફરીથી, જો ન્યાયતંત્રની સત્તા ધારાસભા અને કારોબારીથી અલગ ન હોય તો કોઈ સ્વતંત્રતા હોતી નથી.' શા માટે સત્તાનું પૃથક્કરણ શ્રેષ્ઠ રક્ષણ છે: - તે કોઈપણ એક જ સત્તાધિકારીમાં રાજ્યની સત્તાના કેન્દ્રીકરણને અટકાવે છે. - તે નિયંત્રણ અને સંતુલન (CHECKS AND BALANCES) ની એક એવી પ્રણાલી બનાવે છે જેથી દરેક શાખા અન્ય શાખાઓ દ્વારા થતા અતિક્રમણનો પ્રતિકાર કરી શકે. - તે બંધારણ અને મૂળભૂત અધિકારોના પાલન માટે કાયદાકીય/કારોબારી કાર્યોની ન્યાયિક સમીક્ષા (JUDICIAL REVIEW) ની મંજૂરી આપે છે. - તે ખાતરી આપે છે કે કોઈપણ શાખા નિરંકુશ ન બને કારણ કે તે પોતે જ કાયદા બનાવી, તેનો અમલ કરી અને તેનો ન્યાય કરી શકતી નથી. - તે સંરચનાત્મક રીતે રક્ષણાત્મક છે, શાસકોની સદ્ભાવના પર નિર્ભર નથી. ભારતીય બંધારણ નરમ પૃથક્કરણ (કડકને બદલે કાર્યાત્મક) અપનાવે છે અને સર્વોચ્ચ અદાલતે તેને મૂળભૂત માળખા (BASIC STRUCTURE) નો ભાગ ગણાવ્યો છે (કેશવાનંદ ભારતી 1973, ઇન્દિરા ગાંધી વિરુદ્ધ રાજ નારાયણ 1975). અન્ય વિકલ્પો શા માટે ખોટા છે: (A) 'પ્રતિબદ્ધ ન્યાયતંત્ર' — ચોક્કસ રાજકીય વિચારધારા અથવા શાસક પક્ષ પ્રત્યે 'પ્રતિબદ્ધ' ન્યાયતંત્ર સ્વતંત્રતા માટે જોખમી છે, કારણ કે તે નિષ્પક્ષતાનો ત્યાગ કરે છે. સ્વતંત્રતા માટે સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્રની જરૂર છે, પ્રતિબદ્ધ ન્યાયતંત્રની નહીં. 1970ના દાયકામાં ઇન્દિરા ગાંધીની 'પ્રતિબદ્ધ ન્યાયતંત્ર'ની વિભાવનાને વ્યાપકપણે ઉદારમતવાદી-વિરોધી માનવામાં આવે છે. (B) સત્તાઓનું કેન્દ્રીકરણ — સ્વતંત્રતાના રક્ષણથી વિપરીત છે તે સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ કરે છે અને જુલમનું જોખમ વધારે છે. (C) ચૂંટાયેલી સરકાર — લોકશાહી છે, પરંતુ ચૂંટાયેલી સરકારો પોતે પણ સત્તાનો દુરુપયોગ કરી શકે છે (બહુમતીનો ત્રાસ). સંસ્થાકીય પૃથક્કરણ વિના માત્ર ચૂંટણી સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરતી નથી. સ્ત્રોત: અભ્યાસક્રમ રાજકીય સિદ્ધાંત / મોન્ટેસ્ક્યુ 'ધ સ્પિરિટ ઓફ ધ લોઝ' / કેશવાનંદ ભારતી (1973).