alleryभारतीय संविधानाच्या कोणत्या अनुच्छेदांतर्गत 'गोपनीयतेचा अधिकार' (Right to Privacy) संरक्षित आहे?
Aअनुच्छेद 15
Bअनुच्छेद 19
Cअनुच्छेद 21
Dअनुच्छेद 29
Answer & Solution
Correct answer: C. अनुच्छेद 21
उत्तर: C. गोपनीयतेचा अधिकार भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 21 अंतर्गत संरक्षित आहे.
संविधानातील अनुच्छेद 21 नुसार: 'कायद्याने स्थापित केलेली पद्धत वगळता कोणत्याही व्यक्तीला त्याचे जीवन किंवा वैयक्तिक स्वातंत्र्य यांपासून वंचित केले जाणार नाही.' व्यापक न्यायिक अन्वयार्थाद्वारे अनुच्छेद 21 हा मूलभूत हक्कांच्या एका विस्तारणाऱ्या विश्वाचा स्रोत बनला आहे — ज्यामध्ये सन्मानाने जगण्याचा हक्क, उपजीविकेचा हक्क, शिक्षणाचा हक्क, अन्नाचा हक्क, स्वच्छ पर्यावरणाचा हक्क, आरोग्याचा हक्क, निवाऱ्याचा हक्क, निष्पक्ष आणि जलद खटल्याचा हक्क इत्यादींचा समावेश होतो.
आधार खटल्यातून उद्भवलेल्या ऐतिहासिक 'जस्टिस के. एस. पुट्टास्वामी (निवृत्त) वि. युनियन ऑफ इंडिया (2017)' या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाच्या 9 न्यायाधीशांच्या घटनापीठाने एकमुखाने 'गोपनीयतेचा अधिकार हा अनुच्छेद 21 अंतर्गत मूलभूत अधिकार' म्हणून निश्चितपणे घोषित केला. न्यायालयाने नमूद केले:
- गोपनीयता हा अनुच्छेद 21 अंतर्गत जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याच्या अधिकाराचा अविभाज्य भाग आहे.
- तो भाग III द्वारे हमी दिलेल्या इतर विविध स्वातंत्र्यांचाही भाग आहे (अनुच्छेद 14, 19, 25 इ.).
- गोपनीयतेमध्ये शारीरिक अखंडता, माहितीची गोपनीयता, निर्णय घेण्याची स्वायत्तता (संबंध, लैंगिकता, विवाह) आणि घराची गोपनीयता यांचा समावेश होतो.
- या निकालाने पूर्वीचे निकाल (एम.पी. शर्मा 1954, खडक सिंग 1962) रद्दबातल ठरवले, ज्यांमध्ये गोपनीयतेचा कोणताही मूलभूत अधिकार नसल्याचे म्हटले गेले होते.
- सरकारकडून येणाऱ्या कोणत्याही बंधनाला प्रमाणबद्धतेच्या चाचणीवर (कायदेशीर उद्दिष्ट, योग्यता, आवश्यकता आणि समतोल) खरे उतरावे लागेल.
या निकालाने समलैंगिकतेचे गैरगुन्हेगारीकरण (नवतेज जोहर 2018), आधार कायद्यातील काही कलमे रद्द करणे, आणि डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायदा 2023 साठी घटनात्मक पाया प्रदान करण्याचा मार्ग मोकळा केला.
इतर पर्याय चुकीचे का आहेत:
(A) अनुच्छेद 15 — धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान या कारणांवरून केला जाणारा भेदभाव प्रतिबंधित करतो.
(B) अनुच्छेद 19 — सहा मूलभूत स्वातंत्र्यांची हमी देतो (भाषण, सभा, संघटना, संचार, वास्तव्य, व्यवसाय).
(D) अनुच्छेद 29 — अल्पसंख्याकांच्या सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकारांचे रक्षण करतो.
स्रोत: जस्टिस के.एस. पुट्टास्वामी (निवृत्त) वि. युनियन ऑफ इंडिया (2017) 10 SCC 1 / भारतीय संविधान अनुच्छेद 21.
Keep practising Contemporary World Politics
Browse all Contemporary World Politics questions for RRB NTPC, or explore more Political Science topics.
Related questions
The authorization for the withdrawal of funds from the Consolidated Fund of India must comKarl Marx explained the process of class struggle with the help of which one of the followThe power to increase the number of judges in the Supreme Court of India is vested inThe power of the Supreme Court of India to decide disputes between the Centre and the StatIn the Constitution of India, promotion of international peace and security is included inWhich one of the following Schedules of the Constitution of India contains provisions regaWhich one of the following is the largest Committee of the Parliament?There is a Parliamentary System of Government in India because the