ପାଣି ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ତରଳ ପଦାର୍ଥ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ପଦାର୍ଥକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିପାରେ କାରଣ

ଉତ୍ତର: A. ଜଳ ହେଉଛି ସାର୍ବଜନୀନ ଦ୍ରାବକ (universal solvent) କାରଣ ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ ଦ୍ୱିମେରୁବିଶିଷ୍ଟ (DIPOLAR IN NATURE) ଅଟେ। ଜଳ (H2O) ର ଏକ ବଙ୍କା ଆଣବିକ ଆକୃତି (BENT MOLECULAR SHAPE) ରହିଛି (ଦୁଇଟି O-H ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ~104.5°)। ଅମ୍ଳଜାନ ପରମାଣୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପରମାଣୁ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଋଣାତ୍ମକ (electronegative) ଅଟେ, ଯାହା ଅଂଶୀଦାର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଟାଣିଥାଏ। ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ: - ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଆଂଶିକ ଋଣାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ (δ-)। - ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଆଂଶିକ ଧନାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ (δ+)। ଏହା ଜଳକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ dipole moment (1.85 Debye) ବିଶିଷ୍ଟ ଦୃଢ଼ ଧ୍ରୁବୀୟ (DIPOLAR) ଅଣୁରେ ପରିଣତ କରେ। ଧ୍ରୁବୀୟତା କାହିଁକି ଜଳକୁ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ରାବକ କରେ: - ଆୟନିକ୍ ଯୌଗିକ (NaCl, KCl ଇତ୍ୟାଦି) ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ କାରଣ ଜଳର δ- ଅମ୍ଳଜାନ ଧନାତ୍ମକ କ୍ୟାଟାୟନ୍ (Na+, K+) କୁ ଘେରି ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଜଳର δ+ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଋଣାତ୍ମକ ଆନାୟନ୍ (Cl-, Br-) କୁ ଘେରି ରହିଥାଏ। ଏହି 'hydration shell' ଜାଲକ ଶକ୍ତି (lattice energy) କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ଏବଂ ଆୟନଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟକୁ ଟାଣିନିଏ। - ଧ୍ରୁବୀୟ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ (ଶର୍କରା, ମଦ୍ୟସାର, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍) ଜଳ ସହିତ HYDROGEN BONDING ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ। - 'LIKE DISSOLVES LIKE' ନୀତି — ଧ୍ରୁବୀୟ ଦ୍ରାବକଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ରୁବୀୟ/ଆୟନିକ୍ ଦ୍ରାବ୍ୟକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରନ୍ତି ଅଣ-ଧ୍ରୁବୀୟ ଦ୍ରାବକ (ତେଲ, hexane) ଅଣ-ଧ୍ରୁବୀୟ ଦ୍ରାବ୍ୟକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରନ୍ତି। ଏହି dipolar ପ୍ରକୃତି ଯୋଗୁଁ ଜଳକୁ UNIVERSAL SOLVENT କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଭୁଲ ଅଟେ: (B) ଉତ୍ତାପର ଉତ୍ତମ ପରିବାହୀ — ଜଳର ତାପଜ ପରିବାହିତା ମଧ୍ୟମ ଧରଣର। ତାପ ପରିବହନ ସହିତ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାର କ୍ଷମତାର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ। (C) ଉଚ୍ଚ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପ — ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଯେ ଜଳ କାହିଁକି ଜଳବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏହାର ଦ୍ରାବକ ଶକ୍ତିର କାରଣ ନୁହେଁ। (D) 'ଏହା ହାଇଡ୍ରୋଜେନର ଏକ ଅକ୍ସାଇଡ୍' — ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ମୌଳିକର ଅକ୍ସାଇଡ୍ (SiO2 ବାଲି, Al2O3) ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି POLARITY, ରାସାୟନିକ ବର୍ଗ ନୁହେଁ। ଉତ୍ସ: syllabus Chemistry 'Some p-Block Elements' / Class 9 Science 'Matter Around Us'।