पाणी इतर कोणत्याही द्रवापेक्षा अधिक पदार्थ विरघळवू शकते कारण

उत्तर: A. पाणी हे वैश्विक विद्रावक आहे कारण ते द्विध्रुवीय स्वरूपाचे असते. पाण्याचा (H2O) रेणू हा वाकलेला असतो (दोन O-H बंधांमध्ये ~104.5°). ऑक्सिजन अणू हायड्रोजन अणूंपेक्षा अधिक विद्युतऋण असतो, ज्यामुळे तो सामायिक इलेक्ट्रॉन स्वतःकडे खेचतो. यामुळे: - ऑक्सिजनच्या टोकावर अंशतः ऋण प्रभार (δ-) निर्माण होतो. - प्रत्येक हायड्रोजनच्या टोकावर अंशतः धन प्रभार (δ+) निर्माण होतो. यामुळे पाणी उच्च द्विध्रुव आघूर्ण (1.85 Debye) असलेला एक तीव्र ध्रुवीय (द्विध्रुवीय) रेणू बनते. ध्रुवीयतेमुळे पाणी एक उत्कृष्ट विद्रावक का ठरते: - आयनिक संयुगे (NaCl, KCl इत्यादी) विरघळतात कारण पाण्याचा δ- ऑक्सिजन धन धनायनांना (Na+, K+) घेरतो आणि पाण्याचे δ+ हायड्रोजन ऋण ऋणायनांना (Cl-, Br-) घेरतात. हे 'हायड्रेशन कवच' लॅटिस ऊर्जेवर मात करते आणि आयनांना द्रावणात खेचून घेते. - ध्रुवीय रेणू (शर्करा, अल्कोहोल, अमिनो ॲसिड) पाण्यासोबत हायड्रोजन बंधनाद्वारे विरघळतात. - 'सारखे सारख्याला विरघळवते' हा नियम — ध्रुवीय विद्रावक ध्रुवीय/आयनिक विद्राव्यांना विरघळवतात; अध्रुवीय विद्रावक (तेल, हेक्झेन) अध्रुवीय विद्राव्यांना विरघळवतात. या द्विध्रुवीय स्वरूपामुळेच पाण्याला वैश्विक विद्रावक म्हटले जाते. इतर पर्याय का चुकीचे आहेत: (B) उष्णतेचे सुवाहक — पाण्याची औष्णिक वाहकता मध्यम असते. उष्णता वहनाचा विद्रावक क्षमतेशी संबंध नाही. (C) उच्च विशिष्ट उष्णता — पाणी हवामान सौम्य का ठेवते आणि उष्णता साठवून ठेवते हे यावरून स्पष्ट होते, परंतु हे त्याच्या विद्रावक क्षमतेचे कारण नाही. (D) 'ते हायड्रोजनचे ऑक्साईड आहे' — संरचनेनुसार हे सत्य असले तरी इतर अनेक घटकांचे ऑक्साईड्स (SiO2 वाळू, Al2O3) पदार्थांना सहज विरघळवत नाहीत. महत्त्वाचा मुद्दा ध्रुवीयता हा आहे, रासायनिक श्रेणी नाही. स्रोत: अभ्यासक्रम रसायनशास्त्र 'Some p-Block Elements' / इयत्ता 9वी विज्ञान 'आपल्या सभोवतालचे द्रव्य'.