પાણી અન્ય કોઈપણ પ્રવાહી કરતાં વધુ પદાર્થો ઓગાળી શકે છે કારણ કે

જવાબ: A. પાણી સાર્વત્રિક દ્રાવક છે કારણ કે તે સ્વભાવે દ્વિધ્રુવીય (DIPOLAR IN NATURE) છે. પાણી (H2O) વળેલો આણ્વીય આકાર (બે O-H બંધ વચ્ચે ~104.5°) ધરાવે છે. ઑક્સિજન પરમાણુ હાઇડ્રોજન પરમાણુઓ કરતાં વધુ વિદ્યુતઋણ હોય છે, જે સહિયારા ઇલેક્ટ્રોનને પોતાની તરફ ખેંચે છે. આ ઉત્પન્ન કરે છે: - ઑક્સિજન છેડા પર આંશિક ઋણ વીજભાર (δ-). - દરેક હાઇડ્રોજન છેડા પર આંશિક ધન વીજભાર (δ+). આ પાણીને ઉચ્ચ ડાયપોલ મોમેન્ટ (1.85 ડીબાય) સાથેનું એક પ્રબળ ધ્રુવીય (દ્વિધ્રુવીય) અણુ બનાવે છે. ધ્રુવીયતા શા માટે પાણીને ઉત્તમ દ્રાવક બનાવે છે: - આયનીય સંયોજનો (NaCl, KCl વગેરે) ઓગળે છે કારણ કે પાણીનો δ- ઑક્સિજન ધન કેટાયન (Na+, K+) ને ઘેરી લે છે, અને પાણીનો δ+ હાઇડ્રોજન ઋણ એનાયન (Cl-, Br-) ને ઘેરી લે છે. આ 'હાઇડ્રેશન શેલ' લેટિસ ઊર્જાને વટાવી દે છે અને આયનોને દ્રાવણમાં ખેંચે છે. - ધ્રુવીય અણુઓ (શર્કરા, આલ્કોહોલ, એમિનો એસિડ) પાણી સાથે હાઇડ્રોજન બંધન દ્વારા ઓગળે છે. - 'સરખા સરખાને ઓગાળે છે' (LIKE DISSOLVES LIKE) નો સિદ્ધાંત — ધ્રુવીય દ્રાવકો ધ્રુવીય/આયનીય દ્રાવ્યોને ઓગાળે છે અધ્રુવીય દ્રાવકો (તેલ, હેક્ઝેન) અધ્રુવીય દ્રાવ્યોને ઓગાળે છે. આ દ્વિધ્રુવીય સ્વભાવને કારણે જ પાણીને સાર્વત્રિક દ્રાવક (UNIVERSAL SOLVENT) કહેવામાં આવે છે. અન્ય વિકલ્પો શા માટે ખોટા છે: (B) ઉષ્માનું સારું વાહક — પાણીની ઉષ્મા વાહકતા મધ્યમ છે. ઉષ્મા વહનનો દ્રાવક ક્ષમતા સાથે કોઈ સંબંધ નથી. (C) ઉચ્ચ વિશિષ્ટ ઉષ્મા — તે સમજાવે છે કે શા માટે પાણી આબોહવાને નિયંત્રિત કરે છે અને ગરમી સંગ્રહિત કરે છે, પરંતુ તે તેની દ્રાવક શક્તિનું કારણ નથી. (D) 'તે હાઇડ્રોજનનો ઑક્સાઇડ છે' — બંધારણની દ્રષ્ટિએ સાચું છે, પરંતુ અન્ય ઘણા તત્વોના ઑક્સાઇડ (SiO2 રેતી, Al2O3) પદાર્થોને સરળતાથી ઓગાળતા નથી. મુખ્ય પરિબળ ધ્રુવીયતા છે, રાસાયણિક શ્રેણી નહીં. સ્ત્રોત: અભ્યાસક્રમ રસાયણશાસ્ત્ર 'કેટલાક p-બ્લોક તત્વો' / ધોરણ 9 વિજ્ઞાન 'આપણી આસપાસના દ્રવ્યો'.