भारतातील काळी कापसाची मृदा खालीलपैकी कशाच्या अपक्षयामुळे तयार झाली आहे?

उत्तर: B. भारतातील काळी कापसाची मृदा (रेगूर / काळी माती) ही भेगीय ज्वालामुखी खडकांच्या (बसाल्ट) अपक्षयामुळे (WEATHERING) तयार झाली आहे. काळी मृदा किंवा रेगूर (कापसाच्या लागवडीसाठी उपयुक्त असल्याने तिला काळी कापसाची मृदा असेही म्हणतात) हा भारतातील प्रमुख मृदा प्रकारांपैकी एक आहे. या मृदेने देशाच्या सुमारे 16% भूभाग व्यापला आहे, प्रामुख्याने दख्खनच्या पठारावर — महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि तामिळनाडूच्या काही भागांत ही आढळते. **भूगर्भीय उत्पत्ती:** काळी मृदा ही दख्खनच्या ट्रॅप्सच्या (Deccan Traps) अपक्षयातून तयार झालेली आहे — हे क्रिटेशिअस युगाच्या शेवटी (~66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी, K-Pg महाविनाशाच्या सुमारास) भेगीय ज्वालामुखी उद्रेकातून (fissure volcanism) बाहेर पडलेले विस्तीर्ण बेसाल्टिक लाव्हाचे प्रवाह होते. या भेगीय उद्रेकांनी अंदाजे 5,00,000 चौरस किमी क्षेत्रावर 2 किमी पर्यंत जाडीचे बेसाल्टचे एकावर एक आडवे थर निर्माण केले. उबदार निम-शुष्क भारतीय हवामानात या बेसाल्टचे अपक्षय होऊन खालील वैशिष्ट्ये असलेली मृदा तयार होते: - मॉन्टमोरिलोनाइट / स्मेक्टाइट चिकणमातीचे प्रमाण जास्त असलेली काळी, जड, चिकणमातीयुक्त (clayey) मृदा. - लोह, मॅग्नेशियम, कॅल्शियम, ॲल्युमिना, पोटॅशचे उच्च प्रमाण. - कोरड्या हंगामात खोल भेगा पडतात (स्वयं-नांगरणी गुणधर्म). - ओली झाल्यावर ओलावा टिकवून ठेवणारी — कापूस लागवडीसाठी अत्यंत आदर्श. - नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि सेंद्रिय घटकांचे प्रमाण कमी असते. इतर पर्याय चुकीचे का आहेत: (A) तपकिरी वन मृदा — समशीतोष्ण वन प्रदेशांत आढळणारा स्वतंत्र मृदा प्रकार आहे, रेगूरचा जनक खडक/मृदा नाही. (C) ग्रॅनाइट आणि शिस्ट — यांच्या अपक्षयाने तांबडी मृदा (Red soil) तयार होते, काळी मृदा नाही. दक्षिणेकडील द्वीपकल्पात (कर्नाटक, तामिळनाडू) ग्रॅनाइट-नीस खडकांवर तांबडी माती आढळते. (D) शेल आणि चुनखडी — यांपासून इतर मृदा प्रकार तयार होतात, दख्खनची रेगूर मृदा नाही. स्रोत: अभ्यासक्रम इंडिया: फिजिकल एन्व्हायरनमेंट 'मृदा' प्रकरण / GSI डेक्कन ट्रॅप्स भूगर्भशास्त्र.