ભારતની કાળી કપાસની જમીન (બ્લેક કોટન સોઇલ) નીચેનામાંથી શેના અપક્ષય (weathering) ને કારણે બની છે?

જવાબ: B. ભારતની કાળી કપાસની જમીન (રેગુર / કાળી જમીન) તિરાડ જ્વાળામુખી ખડક (બેસાલ્ટ) ના અપક્ષયથી બની છે. કાળી જમીન અથવા રેગુર (કપાસની ખેતી માટે અનુકૂળ હોવાને કારણે કાળી કપાસની જમીન પણ કહેવાય છે) એ ભારતની મુખ્ય જમીન પ્રકારોમાંની એક છે. તે દેશના લગભગ 16% વિસ્તારને આવરી લે છે, મુખ્યત્વે દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશમાં — મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, આંધ્રપ્રદેશના કેટલાક ભાગો, કર્ણાટક અને તમિલનાડુ. **ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઉત્પત્તિ:** કાળી જમીન એ દખ્ખણ ટ્રેપના અપક્ષયની નીપજ છે — વિશાળ બેસાલ્ટિક લાવા પ્રવાહ જે ક્રેટેશિયસ યુગના અંતમાં (~66 મિલિયન વર્ષો પહેલા, K-Pg સામૂહિક લુપ્તતાના સમયની આસપાસ) તિરાડ જ્વાળામુખી પ્રસ્ફોટન તરીકે ફાટી નીકળ્યો હતો. આ તિરાડ પ્રસ્ફોટનોએ 2 કિમી સુધીની જાડાઈના ક્રમિક આડા બેસાલ્ટ પ્રવાહોમાં આશરે 5,00,000 ચોરસ કિમી વિસ્તાર આવરી લીધો હતો. ગરમ અર્ધ-શુષ્ક ભારતીય આબોહવામાં બેસાલ્ટનું અપક્ષય થઈને નીચે મુજબની વિશેષતાઓ બને છે: - મોન્ટમોરિલોનાઇટ / સ્મેક્ટાઇટ માટીથી સમૃદ્ધ ઘેરી, ભારે, ચીકણી માટીવાળી જમીન. - આયર્ન, મેગ્નેશિયમ, કેલ્શિયમ, એલ્યુમિના અને પોટાશનું ઉચ્ચ પ્રમાણ. - સૂકી ઋતુમાં ઊંડી તિરાડો પડે છે (સ્વતઃ ખેડાણ ગુણધર્મ). - ભીની હોય ત્યારે લાંબા સમય સુધી ભેજ જાળવી રાખે છે — કપાસની ખેતી માટે આદર્શ. - નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને સેન્દ્રિય પદાર્થોનું ઓછું પ્રમાણ. અન્ય વિકલ્પો શા માટે ખોટા છે: (A) ભૂરી વન જમીન — સમશીતોષ્ણ વન મધ્ય-અક્ષાંશ પ્રદેશોમાં જોવા મળતો એક અલગ જમીનનો પ્રકાર છે, તે રેગુર માટેનો મૂળ સ્ત્રોત નથી. (C) ગ્રેનાઇટ અને શિસ્ટ — લાલ જમીન બનાવે છે, કાળી જમીન નહીં. દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં (કર્ણાટક, તમિલનાડુ) ગ્રેનાઇટ-નીસ ખડકો પર લાલ જમીનનું પ્રભુત્વ છે. (D) શેલ અને ચૂનાનો પથ્થર — જમીનના અન્ય પ્રકારો બનાવે છે પરંતુ દખ્ખણ રેગુર નહીં. સ્ત્રોત: અભ્યાસક્રમ ભારત: ભૌતિક પર્યાવરણ 'જમીન' પ્રકરણ / GSI દખ્ખણ ટ્રેપ ભૂસ્તરશાસ્ત્ર.