खालीलपैकी कोणते पीक पाण्याचा सर्वात कमी कार्यक्षम वापर करणारे (least water-efficient) पीक आहे?

उत्तर: A. पर्यायांपैकी ऊस (SUGARCANE) हे पाण्याचा सर्वात कमी कार्यक्षम वापर करणारे (सर्वाधिक पाणी वापरणारे) पीक आहे. पिकांमधील पाणी वापर कार्यक्षमता ही 'वॉटर फूटप्रिंट' (उत्पादित प्रति किलो पिकासाठी लागणारे लिटर पाणी) किंवा संपूर्ण वाढीच्या हंगामात लागणाऱ्या एकूण सिंचन गरजेनुसार मोजली जाते. (A) ऊस — बरोबर (पाण्याचा सर्वात कमी कार्यक्षम वापर करणारे). उसाला त्याच्या 10-18 महिन्यांच्या वाढीच्या चक्रात सुमारे 1500-2500 मिमी पाण्याची आवश्यकता असते. उत्पादित प्रति किलो साखरेसाठी सामान्यतः 200-300 लिटर पाण्याची आवश्यकता असते. भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा ऊस उत्पादक देश आहे आणि महाराष्ट्र-कर्नाटक-तमिळनाडूमध्ये सुमारे 70% सिंचनाचे पाणी उसासाठी वापरले जाते, जे पाणीटंचाई असलेल्या प्रदेशांमध्ये अत्यंत अकार्यक्षम मानले जाते. इतर पर्याय उसापेक्षा पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करतात: (B) सूर्यफूल — याच्या 90-120 दिवसांच्या चक्रासाठी 350-500 मिमी पाण्याची आवश्यकता असते. हे माफक पाण्याची गरज असलेले गळितधान्य पीक आहे. (C) बाजरी — हे सर्वात जास्त दुष्काळ सहन करणाऱ्या तृणधान्यांपैकी एक आहे; हे निमशुष्क प्रदेशात 250-400 मिमी पाण्यावर वाढते. हे अत्यंत पाणी-कार्यक्षम पीक आहे (आंतरराष्ट्रीय भरडधान्य वर्ष 2023 अंतर्गत प्रोत्साहन दिले जाणारे 'हवामान-लवचिक' पीक). (D) तूर (अरहर/कडधान्य) — मध्यम पाण्याची गरज असलेले (350-550 मिमी), खोल मुळे असलेले आणि दुष्काळ सहन करणारे कडधान्य पीक आहे. त्यामुळे सूर्यफूल, बाजरी किंवा तूर यांच्या तुलनेत ऊस हे अत्यंत जास्त पाणी लागणारे पीक आहे. उसाऐवजी बाजरी आणि कडधान्यांना प्रोत्साहन देणे हे भारतातील एक महत्त्वाचे जलसंधारण धोरण आहे. स्रोत: अभ्यासक्रम भूगोल (शेती) / कृषी मंत्रालय पाणी आवश्यकता डेटा.