खालीलपैकी कोणत्या जैव-भू-रासायनिक चक्रामध्ये (biogeochemical cycles), पोषक द्रव्ये चक्रात प्रवेश करण्यासाठी खडकांचे अपक्षय (weathering of rocks) हा मुख्य स्त्रोत आहे?

उत्तर: C. फॉस्फरस चक्र (PHOSPHORUS CYCLE) हे असे जैव-भू-रासायनिक चक्र आहे ज्यामध्ये खडकांचे अपक्षय हा पोषक घटकांचा मुख्य स्त्रोत असतो. जैव-भू-रासायनिक चक्रांचे वर्गीकरण पोषक घटकांचा मुख्य साठा कोठे असतो यावर आधारित केले जाते: वायुरूप चक्रे (वातावरणातील साठा) किंवा अवसादी चक्रे (भूगर्भातील/शिलावरणातील साठा). फॉस्फरस चक्र (C) — बरोबर. नैसर्गिक पर्यावरणीय परिस्थितीत फॉस्फरसला कोणतीही स्थिर वायू अवस्था नसते. त्याचा मुख्य साठा फॉस्फेट खडक (ॲपेटाइट खनिजे) हा आहे. फॉस्फेटयुक्त खडकांच्या अपक्षयाद्वारे फॉस्फरस प्रामुख्याने जैव-भू-रासायनिक चक्रात प्रवेश करतो, ज्यामुळे मातीत आणि पाण्यात फॉस्फेट आयन (PO4 3-) मुक्त होतात. तिथून फॉस्फरस वनस्पतींद्वारे शोषून घेतला जातो, अन्नसाखळीतून पुढे जातो आणि शेवटी पुन्हा अवसादात परत येतो. हे अवसादी चक्राचे (SEDIMENTARY CYCLE) एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. यामुळे फॉस्फरस हा एक अत्यंत महत्त्वाचा मर्यादित पोषक घटक आणि मानवी कालमर्यादेत नूतनीकरण न होणारा स्त्रोत बनतो — कारण यात कोणताही मोठा वातावरणीय प्रवाह नसतो. इतर पर्याय: (A) कार्बन चक्र — प्रामुख्याने वायुरूप चक्र आहे. वातावरणातील CO2 हा मुख्य विनिमय साठा आहे; प्रकाशसंश्लेषण आणि श्वसन या प्रक्रियांमुळे हा प्रवाह चालतो. कार्बोनेट खडकांचे अपक्षय हा एक लहान आणि संथ घटक आहे. (B) नायट्रोजन चक्र — वायुरूप चक्र. वातावरणातील N2 (78%) हा मुख्य साठा आहे. जैविक नायट्रोजन स्थिरीकरण (रायझोबियम, सायनोबॅक्टेरिया), वीज चमकणे आणि औद्योगिक हेबर-बॉश प्रक्रिया N2 ला चक्रात आणतात. खडक हा नायट्रोजनचा मुख्य स्त्रोत नाही. (D) सल्फर चक्र — मिश्र चक्र (वायुरूप आणि अवसादी दोन्ही). यात वातावरणीय (SO2, H2S, DMS) आणि अवसादी (जिप्सम, पायराइट अपक्षय) दोन्ही प्रवाह समाविष्ट आहेत. खडकांच्या अपक्षयासोबतच ज्वालामुखीचे उत्सर्जन आणि जैविक घट हे वातावरणातील महत्त्वाचे घटक आहेत. स्रोत: अभ्यासक्रम जीवशास्त्र प्रकरण 'परिसंस्था' (पोषक चक्र विभाग).