નીચેનામાંથી કયા જૈવભૂરાસાયણિક ચક્ર (બાયોજિયોકેમિકલ સાયકલ) ના કિસ્સામાં, ચક્રમાં પ્રવેશવા માટે પોષક તત્વો મુક્ત થવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત ખડકોનું અપક્ષય (વેધરિંગ) છે?

જવાબ: C. ફોસ્ફરસ ચક્ર એ જૈવભૂરાસાયણિક ચક્ર છે જ્યાં ખડકોનું અપક્ષય એ મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જૈવભૂરાસાયણિક ચક્રોનું વર્ગીકરણ પોષક તત્વોનો મોટો જથ્થો ક્યાં સંગ્રહિત છે તેના આધારે કરવામાં આવે છે: વાયુમય ચક્ર (વાતાવરણીય જળાશય) અથવા અવસાદી (સેડિમેન્ટરી) ચક્ર (શિલાવરણ જળાશય). ફોસ્ફરસ ચક્ર (C) — સાચું. કુદરતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ફોસ્ફરસ પાસે કોઈ સ્થિર વાયુ અવસ્થા હોતી નથી. તેનો મુખ્ય ભંડાર ફોસ્ફેટિક ખડકો (એપેટાઇટ ખનિજો) છે. ફોસ્ફરસ મુખ્યત્વે ફોસ્ફેટ-ધરાવતા ખડકોના અપક્ષય દ્વારા જૈવભૂરાસાયણિક ચક્રમાં પ્રવેશે છે, જે જમીન અને પાણીમાં ફોસ્ફેટ આયનો (PO4 3-) મુક્ત કરે છે. ત્યાંથી ફોસ્ફરસ વનસ્પતિઓ દ્વારા શોષાય છે, આહાર શૃંખલાઓમાંથી પસાર થાય છે અને છેવટે કાંપ (અવસાદ) માં પાછો ફરે છે. તે અવસાદી ચક્ર (સેડિમેન્ટરી સાયકલ) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ બાબત ફોસ્ફરસને એક નિર્ણાયક મર્યાદિત પોષક તત્વ અને માનવ સમયમર્યાદા પર બિન-નવીનીકરણીય સંસાધન બનાવે છે — વાતાવરણમાંથી તેનો કોઈ નોંધપાત્ર પ્રવાહ નથી. અન્ય વિકલ્પો: (A) કાર્બન ચક્ર — મુખ્યત્વે વાયુમય. વાતાવરણીય CO2 એ મુખ્ય વિનિમયક્ષમ ભંડાર છે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન તેના પ્રવાહને ચલાવે છે. કાર્બોનેટ ખડકોનું અપક્ષય એ એક નાનો, ધીમો ઘટક છે. (B) નાઇટ્રોજન ચક્ર — વાયુમય. વાતાવરણીય N2 (78%) એ મુખ્ય ભંડાર છે. જૈવિક નાઇટ્રોજન સ્થાપન (રાઇઝોબિયમ, સાયનોબેક્ટેરિયા), વીજળી અને ઔદ્યોગિક હેબર-બોશ પ્રક્રિયા N2 ને ચક્રમાં લાવે છે. ખડકો એ નાઇટ્રોજનનો મુખ્ય સ્ત્રોત નથી. (D) સલ્ફર ચક્ર — મિશ્ર (વાયુમય અને અવસાદી બંને). તેમાં વાતાવરણીય (SO2, H2S, DMS) અને અવસાદી (જિપ્સમ, પાયરાઇટ અપક્ષય) બંને પ્રવાહો સામેલ છે. જ્વાળામુખી ઉત્સર્જન અને જૈવિક રિડક્શન એ ખડકોના અપક્ષયની સાથે મહત્વપૂર્ણ વાયુ ઘટકો છે. સ્ત્રોત: અભ્યાસક્રમ બાયોલોજી પ્રકરણ 'ઇકોસિસ્ટમ' (પોષક ચક્ર વિભાગ).