ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମୁଦ୍ରା ଗୁଣକ (money multiplier) ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କାହା ସହିତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ?

ଉତ୍ତର: C. ଲୋକଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଅଭ୍ୟାସରେ ବୃଦ୍ଧି (INCREASE IN THE BANKING HABIT OF THE PEOPLE) ସହିତ ମୁଦ୍ରା ଗୁଣକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ମୁଦ୍ରା ଗୁଣକ (THE MONEY MULTIPLIER - m) ହେଉଛି ବ୍ୟାପକ ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣ (M3) ଏବଂ ମୌଳିକ ମୁଦ୍ରା (M0) ର ଅନୁପାତ: m = M3/M0। ଏହା ସୂଚାଏ ଯେ ପ୍ରତି ଏକକ ଉଚ୍ଚ-କ୍ଷମତା ସମ୍ପନ୍ନ ମୁଦ୍ରା (high-powered money) ପିଛା କେତେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ହୋଇପାରିବ। ପ୍ରାମାଣିକ ମୁଦ୍ରା ଗୁଣକ ସୂତ୍ର: m = (1 + c) / (c + r), ଯେଉଁଠାରେ c = ମୁଦ୍ରା-ଜମା ଅନୁପାତ (currency-to-deposit ratio) ଏବଂ r = ସଂରକ୍ଷଣ-ଜମା ଅନୁପାତ (reserve-to-deposit ratio: CRR + SLR + ଅତିରିକ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ)। ଗୁଣକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ପାଇଁ, ହୁଏତ c (ମୁଦ୍ରା ଅନୁପାତ) କିମ୍ବା r (ସଂରକ୍ଷଣ ଅନୁପାତ) ହ୍ରାସ ପାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। (C) ସଠିକ୍। ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଅଭ୍ୟାସରେ ବୃଦ୍ଧିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଲୋକଙ୍କ ନଗଦ ହାତରେ ରଖିବା ଅପେକ୍ଷା ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମା (BANK DEPOSITS) ଆକାରରେ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ରହିବା। ଏହା ମୁଦ୍ରା-ଜମା ଅନୁପାତ (c) କୁ ହ୍ରାସ କରେ, ଯାହା ମୁଦ୍ରା ଗୁଣକକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ରହିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଋଣ ଦେଇପାରିବେ ଏବଂ ଆଂଶିକ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଧିକ ଜମା ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ। ଏହା ହେଉଛି ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଭୁଲ୍: (A) ଉଚ୍ଚତର CRR — ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକୁ RBI ନିକଟରେ ଅଧିକ ସଂରକ୍ଷଣ ରଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଋଣ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ପାଣ୍ଠିକୁ ହ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ଗୁଣକକୁ ହ୍ରାସ କରେ। ଏହା ବିପରୀତ ଦିଗ। (B) ଉଚ୍ଚତର SLR — ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକୁ ତରଳ ସମ୍ପତ୍ତି (ସରକାରୀ ସିକ୍ୟୁରିଟିଜ୍) ରେ ଅଧିକ ରଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କ୍ଷମତାକୁ ହ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ଗୁଣକକୁ ହ୍ରାସ କରେ। ଏହା ବିପରୀତ ଦିଗ। (D) ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା — ଗୁଣକ ଉପରେ ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ। ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ମୁଦ୍ରା ଚାହିଦାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜେ ଗୁଣକକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ ନାହିଁ। ଉତ୍ସ: ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସମଷ୍ଟିଗତ ଅର୍ଥନୀତି (Macroeconomics) ଅଧ୍ୟାୟ 'ମୁଦ୍ରା ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍' ('Money and Banking')।